Artikel uit De Gelderlander van 3-10-2009

Door Chris van Alem

De klimaatverandering kan leiden tot extreem hoge waterstanden in de rivieren.  De paniek en ontreddering tijdens het hoogwater in december 1995 ligt nog vers in het geheugen.  Met hightech en betere besluitvorming moeten de risico's van hoogwater worden ingedamd. FloodControl 2015 wordt de nieuwe Hansje Brinker.

December 1995.  Het water van de Waal beukt tegen de dijken.  Op de dijk staat Jan Terlouw, commissaris der Koningin in Gelderland, samen met een aantal dijkexperts uit Delft.  "Wie garandeert mij dat deze dijk het houdt?", vraagt Terlouw aan de deskundigen.  De specialisten stampen met hun voeten op de kruin van de dijk.  Het ziet er amateuristisch uit.  "Niemand kon Terlouw garanties geven.  Dus werd besloten om een kwart miljoen mensen in het Rivierenland te evacueren.  Dat willen we zo niet meer. Ons doel is dat straks bij hoogwater de besluitvorming twee keer zo snel wordt genomen en twee keer zo goed is als in het verleden.'Dat laatste is moeilijk te kwantificeren, beaamt Piet Dircke, 'omdat we nog weinig situaties met hoogwater gehad hebben'.  "Met twee keer sneller bedoelen we dat we straks in elk geval vierentwintig uur vooruit een aantal belangrijke beslissingen, zoals evacuatie van mensen of het vullen van een noodreservoir, verantwoord kunnen nemen." 

Piet Dircke is voorzitter van de Stichting FloodControl 2015, een samenwerkingsverband tussen overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen.  Arcadis, de werkgever van Dircke, is erbij betrokken, maar ook bedrijven als Fugro, IBM, Royal Haskoning Nijmegen,HKV Lijn in Water, ITC - een instituut voor geo-informatie, Deltares, TNO en de Stichting IJkdijk.  FloodControl wil in 2015 een reeks van technische en bestuurlijke instrumenten ontwikkeld hebben waarmee kritieke hoogwatersituaties beter kunnen worden voorspeld en beheerst."Het rare is", zegt Dircke, "dat wij de beste dijkenbouwers ter wereld zijn, maar niet weten hoe sterk onze dijken eigenlijk zijn. Pakweg van de helft van onze dijken weten we dat niet.  Dat bleek wel uit de toetsingsrapportage van 2006.  En van de dijken die wel voldoen aan de norm weten we niet precies hoe ze aan de norm voldoen als het echt spannend wordt. 

Van een vijfjaarlijkse toetsing van onze dijken zouden we moeten gaan naar online monitoring en liefst zodanig dat je daar ook betrouwbare voorspellingen uit kunt halen.  De onzekerheid kunnen we met FloodControl niet wegnemen, maar wel verkleinen en binnen bepaalde marges brengen." Een beter inzicht in de risico's van hoogwater biedt niet direct meer mogelijkheden.  "Het palet aan mogelijkheden is in een klein en dichtbevolkt land als Nederland relatief beperkt.  Verkeer kun je omleiden bij file, water nauwelijks." Hoogwater en de daaraan verbonden risico's zijn dagelijkse kost voor Piet Dircke.  Hij is wereldwijd directeur watermanagement bij Arcadis.  Dircke is nauw betrokken bij de maatregelen die nu in New Orleans worden getroffen tegen orkanen.  Arcadis heeft plannen gemaakt voor de bescherming van New York en San Francisco tegen hoogwater. 

FloodControl 2015 start elk jaar nieuwe projecten die bij kunnen dragen aan slimme oplossingen.  "De puzzelstukjes komen steeds dichter bij elkaar te liggen", zegt Dircke.  Daarbij komt ook hightech om de hoek kijken.  Vorig jaar experimenteerde de Stichting IJdijk in Bellingwolde al succesvol met een dijk van 6 meter hoog en 100 meter lang.  De dijk bezweek onder de druk van het hoge water.  Precies wat de bedoeling was.  Met sensoren in de dijk en camera's in de directe omgeving werd het gedrag van de dijk nauwkeurig vastgelegd. 

's Werelds beste dijkenbouwers weten helemaal niet hoe sterk onze eigen dijken zijn "

Sommige sensoren gaven een etmaal voordat de dijk bezweek al signalen daarvan." Waarmee niet gezegd is dat straks alle dijken van sensoren worden voorzien.  Plaatsing van sensoren creëert misschien nieuwe zwakke plekken in de dijk en bovendien is het nogal duur. Je kunt niet heel Nederland met een tapijt aan sensoren bedekken. IJdijk studeert nu op de meting van piping, waarbij water door zandlagen onder de dijk door spoelt en deze ondergraaft.  "Zou je met een glasvezelkabel de minste of geringste beweging van de dijk kunnen registreren?"  

Navigatiesystemen en gsm's kunnen misschien ook een rol spelen. "Met behulp van Tom Tom's en gsm's zou je kunnen vaststellen waar de mensen zich bevinden tijdens de evacuatie, dat is van belang voor de geleiding van het verkeer, en degenen die nog geëvacueerd moeten worden.  Misschien zijn  er nog wel andere technologische mogelijkheden waarvan we nu zelfs het begin nog niet hebben." FloodControl 2015 is nu vooral hevig met techniek bezig, projecten waarbij maatschappelijke aspecten worden betrokken zijn er nog nauwelijks.  "We willen ook psychologische aspecten erin betrekken.  Want de vraag of iets veilig is, is niet alleen een kwestie van techniek, maar ook van perceptie.  We willen onderzoeken wat voor gedrag mensen vertonen in crisissituaties.  Welk soort informatie levert wat voor gedrag op.  Hoe gaan groepen mensen zich gedragen, wat gebeurt er met de minder zelfredzamen?  Het staat allemaal nog in de beginschoenen, maar we zijn ermee bezig." Dat geldt ook voor besluitvormingsprocessen waarbij veel partijen, als gemeenten en veiligheidsregio's waarin rampenbestrijders en bestuurders samenwerken - zijn betrokken.  "We kunnen wel allerlei  leuke technische dingen bedenken met beeldschermen en zo, maar daarmee krijg je niet automatisch goede besluitvorming." Een aparte projectgroep van FloodControl 2015 houdt zich daarmee bezig.   

De klassieke 'droge' hoogwateroefeningen die bestuurders en rampenbestrijders met enige regelmaat houden, worden straks misschien overbodig.  Dankzij digitale informatie kunnen dagelijks situaties worden nagebootst.  FloodControl 2015 werkt aan smart gaming.  "Dat is een soort war room waar alle informatie die sensoren, lasersystemen en satellieten kunnen vergaren over de toestand van de dijken en de waterstanden op één integraal platform komen.  Dat platform geeft relevante informatie en modellen waarmee bestuurders en beheerders voorspellingen kunnen doen als: we voorspellen met zoveel procent zekerheid een dijkdoorbraak op die plek.  Wat voor maatregelen je gaat nemen kun je besluiten in zo'n war room.   

Misschien kun je besluitvorming ook overlaten aan de mensen die ter plekke zijn, zodat een netwerkachtige omgeving ontstaat, zoals defensie die ook heeft ontwikkeld voor besluitvorming.  Tenslotte is de man ter plaatse degene die de situatie het best kan overzien.  Nu heb je dijkschouwers die visueel waarnemingen doen. Het mannetje op de dijk doet dat straks ook, maar wordt gevoed met digitale informatie die door sensoren in de dijk worden verzonden.  Zij kunnen ter plaatse het best beoordelen wat de consequenties zijn van een dijkdoorbraak.  Daardoor kan de besluitvorming naar een hoger niveau worden getild." Binnen FloodControl borrelt en gist het van de plannen en ideeën.  Veel meer dan er budget (46 miljoen euro) is. "In die zin hebben we een luxe probleem.  De deelnemers aan FloodControl ontdekken steeds nieuwe combinaties.  Langzaam maar zeker groeien we naar concrete voorstellen.  Waar we uitkomen, ik weet het niet. The sky is the limit."